منبع مقاله درباره
شهر پایدار، سبک زندگی، پایداری شهری، توسعه پایدار

منبع مقاله درباره شهر پایدار، سبک زندگی، پایداری شهری، توسعه پایدار

دی ۳, ۱۳۹۷ 0 By mitra2--javid

پایدار یا بوم شهر به دلیل استفاده اقتصادی از منابع، اجتناب از تولید بیش‌ازحد ضایعات و بازیافت آن‌ها تا حد امکان و پذیرش سیاستهای مفید در درازمدت قادر به ادامه حیات است. شهر پایدار در مقابل شهرهای نوگرا است. از ویژگیهای شهر نوگرا حجم زیاد ورودی (انرژی، مصالح و آب) در مقابل حجم زیاد خروجی (ضایعات، آلودگی و پساب) است، اما شهر پایدار دارای ورودی و خروجی با مشخصه فرآیند بازیافت است، به نظر اشمیت دراکسین۱، در متن جهانی‌شدن، بعید است شهر پایدار موضوعی مستقل باشد. او ضمن تمایز شهر پایدار از شهرنشینی پایدار، اصطلاح اخیر را سبک زندگی همراه با برخورداری در بسیاری از شهرهای توسعه‌یافته میداند، که درنتیجه کار و زندگی افرادی دیگر در کشورهای درحال‌توسعه است، او شهرنشینی پایدار را یک فرایند میداند(ساسانپور ،۹۷:۱۳۹۰). بر اساس شاخص های پایداری آن چه که یک شهر خوب باید داشته باشد عبارت است از : محل زندگی و کار مناسب، درآمد معقول ،حمل و نقل و ارتباطات و دسترسی به خدمات و تسهیلات و… است یک شهر پایدار شهری است که خوب طراحی شده باشد و از نظر کالبدی قابل تجسم، از نظر زیبایی شناسی مطبوع باشد این شهر عاری از تصادفات بزهکاری و سرو صدا میباشد(همان:۱۶۱).
تا قبل از قرن بیستم به‌ندرت بحثی از شهر با زمینه پایداری میشد و شهر تنها به‌صورت عاملی دارای سهم در محیط‌زیست مطرح بود. ردپای بوم‌شناختی یکی از نظریاتی بود که پایداری در شهر و منطقه پشتیبانی‌اش را مطرح کرد و ازاین‌پس در ادبیات توسعه پایدار، بحثی از پایداری شهر نیز به میان آمد.
ردپای بوم‌شناختی یکی از مهم‌ترین ابزار اندازهگیری پایداری مکانهای خاص یا سبکهای زندگی است که ویلیام ریز۲ استاد دانشگاه بریتیش کلمبیا۳ و شاگردان و دانش‌آموختگان این دانشگاه اجرا کردند. این مدل با تبدیل نیاز به منابع و آلودگی به زمین موردنیاز برای جبران آن‌ها معیاری مناسب برای ارزیابی آثار زندگی مدرن فراهم میکند. این آثار میتوانند برای افراد شهر، مناطق و کشورها موردمحاسبه قرار گیرد (ارجمند نیا، ۱۳۷۹ : ۳۲ ). ردپای بوم‌شناختی رویکردی است که سنجهی مداخله در طبیعت را نشان میدهد. این روش، به ارزیابی تأثیر انسان بر محیط میپردازد و نشان میدهد میزان بار و فشار وارده بر طبیعت چقدر است. این روش منطقه پشتیبانی پایداری هر سکونتگاه انسانی را با آن سکونتگاه برآورد میکند. این برآورد نشان میدهد که چه مقدار از سطح زمین و دریاها دارای قدرت تولید طبیعی برای پاسخ به نیازهای حیاتی و سبک زندگی ساکنان آن‌ها، نیاز است (Wheeler and Beatieey,2004:211).
امروزه شاخص ردپای بوم‌شناختی در بسیاری از کشورهای جهان در سطوح ملی و محلی استفاده میشود. شاخص هایی نظیر مصرف انرژی در بخش های مختلف، کالا و خدمات و مدیریت ضایعات، جابه جایی و حمل ونقل، مدیریت آلودگی، غذا و مسکن. محاسبه میزان مصرف در هر کدام از این بخش ها و محاسبه معادل زمین مورد نیاز برای تامین نیاز ساکنین در هر بخش متغیر هایی است که در در روش ردپای بوم شناختی مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد این شاخص ها به‌طور روشنی نشان میدهد که در کدام ناحیه و کجا بر منابع طبیعی فشار وارد میشود.
ردپای بوم‌شناختی از دو منظر میتواند شاخص پایداری محسوب شود، نخستین اینکه ردپای بوم‌شناختی هزینههای بوم‌شناختی تأمین کلیهی کالاها و خدمات جمعیتی مصرف انسان را محاسبه میکند و نشان میدهد که مردم نه‌تنها به‌صورت مستقیم برای تولیدات کشاورزی، احداث جادهها، ساختمانسازی و غیره به زمین نیاز دارند بلکه به‌طور غیرمستقیم نیز کالا و خدمات موردنیاز انسان نیز از زمین تهیه میشود. از این منظر ردپای بوم‌شناختی میتواند جهت بیان هزینههای پنهان بوم‌شناختی جمعیتها و فعالیتها به‌کاربرده شود. دوم اینکه تعبیر ردپای بوم‌شناختی به‌عنوان شاخص پایداری، منجر به معرفی ایده “ظرفیت تحمل” و یا “ظرفیت برد” شده است. ظرفیت برد در بوم‌شناختی عبارت است از”حداکثر جمعیتی که زمین میتواند نیازهای آن‌ها را به‌طور نامحدود تأمین کند” این موضوع که زمانی که جهت توزیع جمعیت بر اساس منابع بوم‌شناختی استفاده شود، نسبتاً صحیح و دقیق است(MC Donald et al 2004 :50).از دیگر مفاهیمی که در روش ردپای بوم شناختی بر آن تاکید می شود فضای بوم شناختی می باشدکه این فضا شامل زمین‌های حاصلخیز و دریاهای مولد و مزارع و مزارع پرورش ماهی میشود. فضای بوم‌شناختی زمین و یا آبی است که نیازهای مصرفی جامعه را تأمین کرده، یا آنکه آلایندههای آن‌ها را جذب میکند. (Ecological Footprint Atlas: 2010, 23) شهرهای ایران مانند سایر شهرهای جهان با مشکل افزایش جمعیت روبهرو هستند که این امر فشار فزایندهای را بر منابع مانند آب، زمین و انرژی موجود وارد نموده است و باعث تخریب شدید محیط‌زیست شهرها شده. این شرایط کاهش تولید محلی، افزایش شکاف طبقاتی و کاهش توانایی اداره زندگی در شهرها، افزایش حجم ضایعات شهری، افزایش انرژی مصرفی و ساختار اجتماعی نامتعادل را سبب شده و زمینه ناپایداری شهری را فراهم کرده است. در این میان شهرستان اصفهان نیز با جمعیتی حدود ۲۱۷۴۱۷۲ در سرشماری سال ۱۳۹۰ به‌عنوان یکی از شهرستانهای مهم که در مرکز ایران قرارگرفته است با این مسائل روبهرو است، و به نظر میرسد توان بومشناختی آن قادر به پاسخگویی به نیازهای کنونی شهروندان اصفهان را ندارد. بنابراین هدف این پژوهش ارزیابی پایداری شهری در شهرستان اصفهان با استفاده از روش ردپای بوم‌شناختی است. لذا این پژوهش
بر آن است تا به سؤال‌های زیر پاسخ دهد:
در حال حاضر فضای بومشناختی شهرستان اصفهان در چه سطحی از پایداری قرار دارد؟
توان بوم‌شناختی شهرستان اصفهان در برآوردن نیازهای ساکنین آن چگونه است؟

مطلب مشابه :  پایان نامه رایگان با موضوعدرس پژوهی، یشرفت تحصیلی، پیشرفت تحصیلی، پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

اهمیت و ضرورت تحقیق :
همان‌طور که گفته شد یکی از مهم‌ترین آثار توسعه کنونی، رشد شتابان شهرنشینی و شیوه زندگی انسان امروز است. افزایش افسارگسیخته جمعیت به همراه نسبت روزافزون شهرنشینی و شیوه مصرف‌گرایی پیامدهای زیانباری بر محیط‌زیست شهری اعمال کرده‌اند. امروزه شهرها درروند توسعه روزافزون خود دارای یک جریان دوسویه هستند که ازیک‌طرف مواد و انرژی به آن‌ها وارد و از طرفی زباله و ضایعات از آن خارج می‌شود و این شهرها به‌عنوان الگوی برتر زندگی، فقط ظرفیت حامل مناطق پشتیبانی‌شان را مصادره می‌کنند.آنچه مسلم است از دو دهه پیش برخی صاحب‌نظران به پیامد این ناهنجاری‌ اشاره‌کرده و راه‌هایی را برای آن مطرح نموده‌اند که همگی به جهت چاره‌جویی برای رهایی از محیط‌های ناپایدار بوده‌اند. با توجه به این‌که جهان هرروز شهری‌تر می‌شود، شناخت راه‌های بهبود محیط‌زیست شهری برای جذاب و سالم‌تر نمودن شهرها برای زندگی در آینده و کاهش آثار نامطلوب آن بر محیط اهمیت پیدا می‌کند. علاوه بر این‌ها تشدید بحران‌های زیست‌محیطی نظیر آلودگی آب، خاک و هوا در سال‌های اخیر و تخریب و تغییر کاربری اراضی پیرامون شهرها و ضرورت تغییر نگرش مدیران شهری در خصوص مسائل شهری و… ازجمله مواردی¬اند که ضرورت انجام این پژوهش را فراهم می‌آورند
اهداف تحقیق :
هدف اصلی این تحقیق بررسی پایداری شهرستان اصفهان با روش ردپای بوم‌شناختی میباشد که این هدف در چارچوب اهداف اختصاصی زیر پیگیری میشود:
بررسی وضعیت کنونی فضای بوم‌شناختی شهرستان اصفهان
بررسی توان بوم‌شناختی شهرستان اصفهان در برآوردن نیازهای ساکنین آن
ارائه راهکارهایی جهت کاهش ردپای بوم‌شناختی و ارتقاء سطح پایداری شهرستان اصفهان

پیشینه و ادبیات :
با انتشار گزارش برانت لند۴، در سال ۱۹۸۷ با عنوان آینده مشترک ما، موضوع توسعه پایدار وارد مباحث دولتها و تجارت جهانی شد و تلاش برای قابل‌اندازه‌گیری شدن این مفهوم و عملیاتی شدن ایده شهر پایدار، روش کمی جدیدی موردنیاز بود، بنابراین روشی به نام ردپای بوم‌شناختی در دهه۱۹۹۰ ارائه شد (سرایی، زراعی فرشاد،۱۳۸۸: ۱۴) . در این روش میزان نیاز سالیانه یک کشور ، یک شهر و یا یک خانواده بر اساس مقدار زمین یا دریای مولد (ازنظر بوم‌شناختی) که با فناوری موجود، تمامی نیازهای آن‌ها را به‌طور همیشگی تأمین کند، محاسبه می‌شود. درواقع در این روش منطقه پشتیبانی پایداری هر سکونتگاه با آن سکونتگاه برآورد می‌کند. این برآوردنشان می‌دهد که چه مقدار از سطح زمین و دریاهای دارای قدرت تولید طبیعی، برای پاسخ به نیازهای حیاتی و سبک زندگی ساکنان آن نیاز است (ساسانپور، ۱۳۹۰ :۲۹۲)
ردپای بوم‌شناختی یکی از مهم‌ترین ابزار اندازهگیری پایداری مکانهای خاص یا سبکهای زندگی است که ویلیام ریز۵ استاد دانشگاه بریتیش کلمبیا۶ و شاگردان و دانش‌آموختگان این دانشگاه اجرا کردند. این مدل با تبدیل نیاز به منابع و آلودگی به زمین موردنیاز برای جبران آن‌ها معیاری مناسب برای ارزیابی آثار زندگی مدرن فراهم میکند. این آثار میتوانند برای افراد شهر، مناطق و کشورها موردمحاسبه قرار گیرد (ارجمند نیا، ۱۳۷۹ : ۳۲ ).
مفهوم ردپای بومشناختی بسیار ساده اما جامع است. این مفهوم با تداوم وابستگی انسان به طبیعت و آنچه میتواند از فشار جمعیت به محیط‌زیست بکاهد ارتباط دارد. این روش نشان میدهد که در درازمدت انسان میتواند با معرفی بی‌نهایت از منابع زیستی به زندگی ادامه دهد (ارجمند نیا، ۱۳۷۹ : ۳۲).
ریز و واکرناگل۷ در سال ۱۹۹۶با استفاده از روش ردپای بوم‌شناختی تلاش کردند میزان زمین برای دربر گرفتن فعالیتهای یک شهر پایدار را تخمین بزنند. محاسبات آن‌ها نشان داد که یک فرد آمریکای شمالی به‌طور نوعی نیاز به ۴تا۵ هکتار زمین برای جواب به ردپای بوم‌شناختی دارد(طبیبیان،۸۶:۱۳۹۰)
از زمان آغاز مطالعات ردپای بوم‌شناختی توسط ویلیام ریز و واکر ناگل در سال ۱۹۹۶ برای فرازربازین و ونکوور۸ در کانادا نظریات زیادی در مورد محاسبات ردپای بوم‌شناختی در سطح شهرداریها به وجود آمده است.
از منظر محیطزیست شهری در سال۱۹۹۶ متوسط سهم هر فرد کانادایی از محیط ساخته‌شده شهری (ساختمانها، راهها، سکونتگاهها، فضاهای تجاری، فضاهای صنعتی، پارکها و جز این‌ها) برحسب جمعیت و مساحت این کشور به‌دست‌آمده است. “موسسه جهانی منابع” میزان ساخته‌شده (اشغال‌شده در طبیعت) در کانادا را با احتساب ۵/۵ میلیون هکتار زمین‌ساخته شده و ۲۷ میلیون نفر جمعیت معادل دو هزار مترمربع برای هر نفر برآورد کرده است. یعنی هر کانادایی به‌طور متوسط ۲/۰ هکتار ردپای ساخته‌شده در محیطزیست شهری دارد که به مصارف مختلف تخصیص‌یافته است. همچنین هر کانادایی به‌طور متوسط در هرروز ۴۵۰/۳ کیلوکالری ارزش غذایی مصرف میکند (ساسانپور،۳۱۶:۱۳۹۰).
طبق محاسبات گزارش سیاره زنده۹ در سال ۱۹۹۹ ایران با جمعیتی حدود ۶۵ میلیون نفر، دارای ظرفیت زیست‌شناختی بالغ‌بر ۷۶% بوده است و ردپای بوم‌شناختی هر فرد ایرانی بر اساس همین گزارش معادل ۴۷/۲ است (همان).
محاسبات گزارش سیاره زنده در سال ۲۰۰۰ نشان میدهد که یک فرد متوسط که در انگلستان زندگی میکند در سال ۱۹۹۸ به بیش از ۳/۵ هکتار
فضا برای تأمین مصرف خود نیاز دارد درحالی‌که مصرف متوسط جهانی ۳/۲ هکتار برای هر فرد است (همان،۳۱۷).
در تحقیقی که در سال ۲۰۰۳ توسط واکر ناگل در کلان‌شهر لندن صورت گرفته جای پای بوم‌شناختی این کلان‌شهر ۸۵/۵ هکتار برای هر فرد لندنی است که این میزان برای فرد انگلیسی معادل ۳۵/۵ هکتار است و ردپای لندنیها ۵۰% هکتار برای هر فرد بیشتر از دیگر افراد انگلیسی است.
همچنین در تحقیقات وی در سال ۲۰۰۴ کلان‌شهر سانتیاگو۱۰ مجموع ردپای بوم‌شناختی آن ۶۴/۲ هکتار برای هر فرد است و درمجموع ردپای بوم‌شناختی سانتیاگو سیصد برابر از سطح کنونی آن است و ردپای بوم‌شناختی شیلی به‌طور سرانه ۶/۲ هکتار است ( همان،۳۴۶-۳۴۷).
جینگ و زورانگ ۱۱ در سال ۲۰۱۰ در مطالعات خود با عنوان”ردپای بوم‌شناختی و بازتابهاي توسعهي سبز در هانگزو۱۲ ” به محاسبهي ردپای بوم‌شناختی شهر هانگزو طي سالهاي ۱۹۸۸- ۲۰۰۸ با روش ردپای بوم‌شناختی پرداختهاند. نتايج مطالعهي آن‌ها نشان ميدهد كه سرانهي ردپاي هانگزو، از۱۵۶۱/۱ هکتار از سال ۱۹۸۸ به ۲۲۳/۲ هكتار در سال۲۰۰۸ رسيده است. ازسا