پایان نامه و پایان نامه : اطلاق ادله، آزاد بودن، بیت المال

نوامبر 16, 2019 By vZbR33JZrQ

در این جا از باب نمونه ۲ روایت نقل می کنیم. این روایات دلالت می کنند بر اینکه عقد ضمان جریره به مجرد انشا محقق می شود.

     

  1. ففی صحیح الحذاء قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ أَسْلَمَ فَتَوَالَى إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ؟ قَالَ: إِنْ ضَمِنَ عَقْلَهُ وَ جِنَایَتَهُ وَرِثَهُ، در صحیحه حذاء آمده است: از امام صادق (ع) در مورد فردی که اسلام آورد و بعد متولی شخص دیگری از مسلمین شد، پرسیدم چگونه است؟ فرمود: اگر ضامن عقل و جنایات او شده است از او ارث می برد.[۹۴]
  2. عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَضَى أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (ع) فِی مَنْ أَعْتَقَ عَبْداً سَائِبَهً، أَنَّهُ لَا وَلَاءَ لِمَوَالِیهِ عَلَیْهِ، فَإِنْ شَاءَ تَوَالَى إِلَى رَجُلٍ‌ مِنَ الْمُسْلِمِینَ، فَلْیَشْهَدْ أَنَّهُ یَضْمَنُ جَرِیرَتَهُ، وَ کُلَّ حَدَثٍ یَلْزَمُهُ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ فَهُوَ یَرِثُهُ، حدیث معتبر و موثق که ابن سنان از امام صادق (ع) نقل کرده است که فرمود: امیر المؤمنین در مورد کسی که بنده آزاد کرده بود حکم کرد به اینکه مالک او (مولای او) هیچ ولایتی بر آن بنده ندارد و بنده می تواند با فردی از مسلمانان عقد ولاء ببندد و باید بر این که آن شخص ضامن جنایت اوست شاهد بگیرد. در این صورت ضامن از مضمون ارث می برد.[۹۵]

بله اگر عقل و ارث، متلازم باشند به گونه ای که با آمدن یکی از آن دو، دیگری هم بیاید و ارث از احکام عقد ضمان جریره نباشد، ممکن است به کافی بودن یکی از عقل و ارث از دیگری قایل شویم به این صورت که چنانچه یکی از عقل و ارث باشد کافی است که به دیگری هم دلالت کند. البته چنین نیست و کافی نیست و نیاز به دلیل است.[۹۶]

  1. سومین شرط آن است که مضمون یا سائبه باشد یعنی برده ای که هیچ ارتباطی میان او و دیگران وجود ندارد مثل برده ای که به جهت کفاره، نذر، قسم و مانند آن آزاد شده است و یا در اصل، حرّ باشد و هیچ وارثی از مراحل پیشین نداشته باشد.[۹۷]

علما برروی این مطلب اجماع و اتفاق نظر دارند. علاوه بر اجماع، آنچه از نصوص و اخبار به دست می آید این است که ارث ضامن جریره متأخر از ارث وارث نسبی و ولای عتق است. علت اینکه ضامن جریره با وارث نسبی و سببی جمع نمی شود یعنی در عقد ضمان جریره وقتی ارث مضمون له به ضامن می رسد که مضمون له وارث نسبی و سببی نداشته باشد این است که ضمان جریره تحقق و جریان پیدا نمی کند مگر در سائبه و سائبه کسی است که آزاد و رها باشد و کسی را به عنوان وارث و اقربا و مولای معتق نداشته باشد.[۹۸]
صرّح بذلک فی روایه أبی الربیع، قال: سئل أبو عبد اللّه علیه السّلام عن السائبه؟ فقال: هو الرجل یعتق غلامه ثم یقول: اذهب حیث شئت لیس لی من میراثک شی‌ء و لا علی من جریرتک شی‌ء، و لیشهد (و یشهد- ئل) على ذلک شاهدین، در روایت ابی الربیع به معنای سائبه تصریح شده است که می گوید: از امام صادق(ع) در مورد سائبه سؤال شد و حضرت فرمود: مردی که غلام خود را آزاد می کند و می گوید: «اِذهب: به هر کجا که می خواهی برو، کنایه از آزاد بودن عبد» نه از ارث و میراث تو چیزی به نفع من باشد و نه از جریره و جنایت تو چیزی به عهده من باشد و آن مولا باید بر انجام این کار خود( آزادی عبد و نیز عدم ضمان جریره) شاهد بگیرد.[۹۹] بنابراین روایت دلالت می کند که می توان از جریره عبد برائت جست. علاوه بر این دلالت دارد که برائت جستن بعد از عتق هم صحیح است. همچنین دلالت دارد بر اینکه چاره ای جز گرفتن شاهد و گواه بر این امر( برائت از جریره عبد و عدم ارث بردن) وجود ندارد. گویا این شاهد و گواه گرفتن برای تعلیم و دانستن دیگران و اعلام به دیگران است.
اگر کسی اشکال کند و بگوید که شخصیت ابی الربیع مجهول است و نمی توان به روایت او اعتماد نمود می توان اینگونه پاسخ داد که جهل به حال ابی الربیع در دلالت بر مانحن فیه      ( حصول برائت و صحت عتق و لزوم شاهد) ضرری وارد نمی کند چون اجمالاً این خبر با اخبار دیگر موافق است بنابراین وقتی اخبار دیگری باشد که با حدیث فوق موافق باشد ولو این حدیث ضعیف هم باشد، شخص مجهول ضرری به مطلب نمی رساند، چون اخبار دیگر معنا را        می رسانند.[۱۰۰]
از جمله روایاتی که بیان می کند ضمان جریره در سائبه تحقق پیدا می کند عبارت است از: صحیحه عبدلله بن سنان از امام صادق (ع) که فرمود: قال: قضى أمیر المؤمنین علیه السّلام فیمن أعتق عبدا سائبه انه لا ولاء لموالیه علیه، فان شاء یوالی الى رجل من المسلمین، فلیشهد انه یضمن‌جریرته و کل حدث یلزمه، فإذا فعل ذلک فهو یرثه، امیر المؤمنین (ع) در مورد شخصی که عبدی را آزاد کرده در حالی که آن عبد سائبه است و کسی را ندارد حکم کرد که آن مولا بر عبد آزاد شده خود هیچ ولایتی ندارد. بنابراین آن عبد اگر بخواهد می تواند با شخصی از مسلمین عقد ولاء ببندد بنابراین باید بر این امر که ضامن جنایت اوست شاهد بگیرد. اگر چنین کند یعنی عقد ولاء ببندد و بر ضمان جریره شاهد بگیرد از مضمون ارث       می برد.[۱۰۱]
فی صحیحه أبی بصیر، عن أبی عبد اللّه علیه السّلام انه سئل عن المملوک یعتق سائبه؟ قال: یتولّى من شاء و على من یتولّى جریرته و له میراثه، قلنا له: فان سکت حتى یم
وت و لم یتولّ أحدا؟ قال: یجعل ماله فی بیت مال المسلمین. صحیحه ابی بصیر از امام صادق(ع) که         می فرماید: از حضرت در مورد عبد و مملوکی که آزاد شده و سائبه است سؤال شد؟ حضرت فرمود: با هرکسی که بخواهد می تواند عقد ولاء داشته باشد و جریره و جنایات و میراث آن عبد سائبه بر عهده متولی ضمان ولاء است. به حضرت عرض کردم: اگر آن عبد سائبه ساکت بماند تا بمیرد و هیچ اقدامی در جهت ولای ضمان با کسی نداشته باشد یعنی با احدی عقد ولای ضمان نبسته باشد چگونه است؟ حضرت فرمود: مال و اموال او در بیت المال مسلمین قرار داده می شود.[۱۰۲]
احتمال دارد منظور از بیت المال مسلمین، بیت المال امام (ع) باشد به دلیل اینکه روایات دلالت دارند بر اینکه مال عبد سائبه ای که کسی را ندارد و با کسی عقد ضمان نداشته برای امام (ع) است. از آن جایی که امام (ع) ولی مسلمین است مال آن عبد را در مصالح مسلمین مصرف می کند و به همین جهت از بیت المال امام به بیت المال مسلمین تعبیر شده است.احتمال دیگر در روایت فوق این است که بگوییم در حدیث احتمال تقیه است و امام (ع) از باب تقیه از بیت المال امام تعبیر به بیت المال مسلمین نموده است.[۱۰۳]
از جمله روایاتی که بیان می کند مال عبد سائبه ای که وارث، اقربا و ضامن جریره ای ندارد برای امام است عبارت است از صحیحه برید عجلی از امام باقر (ع) که فرمود:«و ان لم یکن توالى الى احد من المسلمین حتى مات کان میراثه لإمام المسلمین، اگر معتَق با شخص و فردی از مسلمین ولای ضمان نداشت و عقد ولاء نبست تا اینکه از دنیا رفت ارث و میراث او برای امام مسلمین است.»[۱۰۴]

  1. چهارمین شرط از شروط ضمان جریره این است که هیچ کدام از موانع ارث نباید وجود داشته باشد یعنی عواملی که باعث عدم ارث در طرفین می شود مثل قتل، کفر، لعان و … در این عقد هم نباید باشد.[۱۰۵]

اینکه موانع ارث نباید باشد از اطلاق ادله یعنی اخبار و روایات و نیز عموم ادله فهمیده        می شود. از جمله صحیصه برید بن معاویه عجلی از امام باقر (ع) که حضرت فرموده: اگر شخصی قبل از اینکه از دنیا برود ضامن جنایات فردی از مسلمانان شود و آن فرد(مضمون له) وارث قریبی نداشته باشد که از او ارث ببرد در این صورت ضامن از مضمون له ارث می برد.[۱۰۶]
روایت صحیحه فوق بر این مطلب دلالت دارد که فقدان وارث نسبی که از ارث منع نشده باشد شرط است و بیش از شرط اشعار دیگری ندارد. شرط فقدان وارث نسبی نشانه این است که وجود افرادی مثل قاتل، زوج و زوجه هیچ مشکلی برای این عقد ایجاد نمی کند.[۱۰۷]